Khi bạn dùng ứng dụng soi da, thử trang điểm ảo hay chỉnh ảnh khuôn mặt, ứng dụng có thể thu thập ảnh gốc, bản đồ điểm mốc khuôn mặt, kết quả phân tích, thông tin thiết bị và hành vi sử dụng; tuỳ thiết kế, những thứ này được xử lý ngay trên điện thoại hoặc gửi lên máy chủ để lưu, phân tích, huấn luyện mô hình, hay chia sẻ cho đối tác quảng cáo. Khuôn mặt là dữ liệu bạn không đổi được như đổi mật khẩu, nên đáng được giữ kỹ hơn phần lớn thông tin khác.
Bài này hướng dẫn cách đọc quyền truy cập và chính sách quyền riêng tư ở những điểm then chốt, cách chọn cài đặt an toàn, cách xoá ảnh và tài khoản, và những lưu ý riêng khi trẻ em trong nhà dùng ứng dụng làm đẹp. Giao diện từng ứng dụng khác nhau và đổi theo phiên bản, nên bài nói về nguyên tắc; bạn tự tìm vị trí tuỳ chọn trên máy mình.
Ứng dụng làm đẹp có thể lấy gì từ khuôn mặt bạn
Ảnh gốc. Tấm ảnh bạn chụp hoặc tải lên, với độ phân giải đầy đủ. Ảnh này có thể kèm thông tin vị trí và thời gian chụp nếu điện thoại lưu dữ liệu đó trong tệp ảnh.
Bản đồ khuôn mặt. Toạ độ các điểm mốc như mắt, mũi, miệng, đường viền hàm, đôi khi là lưới ba chiều. Đây là dữ liệu dùng để đặt lớp trang điểm ảo hay chia vùng phân tích, và về nguyên tắc có thể dùng để nhận diện người.
Kết quả suy ra. Tuổi ước lượng, giới tính, tông da, tình trạng da, đôi khi cả cảm xúc. Những suy luận này có thể sai, nhưng vẫn được lưu và dùng để phân nhóm quảng cáo.
Thông tin bạn khai. Loại da, vấn đề da, dị ứng, thói quen, có khi là tình trạng mang thai. Phần này nằm trong bảng câu hỏi khi bạn mới cài.
Dữ liệu hành vi và thiết bị. Bạn thử màu nào, xem sản phẩm nào, mở ứng dụng lúc nào, mã thiết bị, vị trí gần đúng. Kết hợp với các phần trên, chúng tạo thành một hồ sơ khá chi tiết về bạn.
Vì sao dữ liệu khuôn mặt cần được giữ kỹ hơn
Mật khẩu bị lộ thì đổi được, số thẻ bị lộ thì khoá được, còn khuôn mặt thì không. Ảnh khuôn mặt chất lượng cao có thể bị dùng để dựng ảnh giả, video giả, hoặc để thử vượt qua những hệ thống xác thực bằng khuôn mặt kém chặt chẽ. Ảnh da mộc cận cảnh dưới ánh sáng chuẩn, đúng loại ảnh mà ứng dụng soi da yêu cầu, lại là loại ảnh rất tốt cho những việc đó.
Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân xếp dữ liệu sinh trắc học và dữ liệu về tình trạng sức khoẻ vào nhóm dữ liệu nhạy cảm, đòi hỏi bên xử lý phải có sự đồng ý rõ ràng và biện pháp bảo vệ cao hơn. Quy định cụ thể đã và đang được cập nhật, bạn nên đọc văn bản hiện hành khi cần. Ở mức người dùng, điều quan trọng là biết rằng bạn có quyền được thông báo, quyền đồng ý hoặc không, và quyền yêu cầu xoá trong những điều kiện nhất định.
Thêm một rủi ro ít được nghĩ tới: ứng dụng làm đẹp nhỏ, miễn phí, do bên không rõ danh tính phát hành, có thể bị mua lại, đổi chủ, hoặc ngừng hoạt động. Dữ liệu trên máy chủ của nó đi theo chủ mới. Đó là lý do nên ưu tiên ứng dụng không cần tài khoản và xử lý ngay trên máy.
Đọc chính sách quyền riêng tư trong mười phút
Không ai đọc hết chính sách quyền riêng tư dài hàng chục trang. Bạn chỉ cần tìm câu trả lời cho năm câu hỏi, dùng chức năng tìm chữ trong trang:
- Tìm các từ “khuôn mặt”, “sinh trắc học”, “ảnh”. Xem ứng dụng nói ảnh được xử lý trên thiết bị hay gửi lên máy chủ.
- Tìm “lưu trữ”, “thời hạn”. Xem ảnh và kết quả được giữ bao lâu, có tự xoá sau khi phân tích không.
- Tìm “huấn luyện”, “cải thiện dịch vụ”. Xem ảnh có được dùng để huấn luyện mô hình không và có cách từ chối không.
- Tìm “bên thứ ba”, “đối tác”, “quảng cáo”. Xem dữ liệu được chia sẻ cho ai, có bán cho bên khác không.
- Tìm “xoá”, “rút lại đồng ý”. Xem có hướng dẫn xoá dữ liệu và tài khoản không, làm trong ứng dụng hay phải gửi thư yêu cầu.
Nếu thấy khó đọc, bạn có thể chép riêng phần chính sách (không phải dữ liệu của mình) vào một chatbot và nhờ tóm tắt theo năm câu hỏi trên. Nhớ kiểm lại những câu then chốt bằng cách tìm đúng đoạn gốc, vì chatbot có thể tóm tắt sai hoặc bỏ sót điều khoản bất lợi.
Quyền truy cập trên điện thoại: cái nào cần, cái nào nên từ chối
Khi cài ứng dụng làm đẹp, điện thoại sẽ hỏi cấp các quyền. Bảng dưới gợi ý cách quyết định cho từng loại; tên gọi trên máy bạn có thể khác.
| Quyền | Ứng dụng làm đẹp có cần không | Gợi ý |
|---|---|---|
| Camera | Cần cho soi da, thử trang điểm trực tiếp | Chỉ cho phép khi đang dùng ứng dụng |
| Thư viện ảnh | Chỉ cần nếu bạn muốn tải ảnh có sẵn | Chọn quyền giới hạn, chỉ cho phép từng ảnh được chọn |
| Micro | Hầu như không cần | Từ chối, trừ khi bạn dùng tính năng điều khiển bằng giọng nói |
| Vị trí | Không cần cho phân tích da | Từ chối; nếu ứng dụng nói dùng để gợi ý theo khí hậu, có thể tự nhập tỉnh thành |
| Danh bạ | Không cần | Từ chối |
| Theo dõi hoạt động trên ứng dụng khác | Không cần cho chức năng chính | Từ chối để hạn chế quảng cáo nhắm mục tiêu |
Một ứng dụng soi da đòi danh bạ hay vị trí chính xác mà không giải thích được lý do là dấu hiệu nên tìm ứng dụng khác. Thỉnh thoảng bạn nên vào phần quyền riêng tư của điện thoại xem lại danh sách ứng dụng đang có quyền camera và thư viện ảnh, thu hồi những ứng dụng đã lâu không dùng.
Xoá ảnh, lịch sử và tài khoản khi không dùng nữa
Gỡ ứng dụng khỏi điện thoại thường không xoá dữ liệu trên máy chủ. Muốn xoá thật, làm theo thứ tự này:
- Mở ứng dụng, vào phần lịch sử hoặc hồ sơ, xoá từng ảnh và kết quả phân tích nếu có tuỳ chọn.
- Tìm mục quản lý tài khoản, chọn xoá tài khoản. Đọc kỹ thông báo về thời gian dữ liệu được xoá hẳn.
- Nếu không có nút xoá, tìm địa chỉ liên hệ về quyền riêng tư trong chính sách và gửi yêu cầu xoá dữ liệu bằng thư, ghi rõ tài khoản đăng ký, yêu cầu xác nhận khi đã xoá.
- Xoá ảnh tương ứng trong thư viện ảnh của điện thoại và trong dịch vụ lưu trữ đám mây nếu đã đồng bộ.
- Kiểm phần tài khoản liên kết: nếu đăng nhập ứng dụng bằng tài khoản mạng xã hội, gỡ liên kết trong cài đặt của tài khoản đó.
- Cuối cùng mới gỡ ứng dụng khỏi điện thoại.
Lưu lại thư yêu cầu và thư xác nhận. Nếu ứng dụng không phản hồi trong thời gian hợp lý, bạn có thể tìm hiểu kênh phản ánh về bảo vệ dữ liệu cá nhân theo quy định hiện hành.
Ảnh của người khác: chụp hộ, chụp chung, thử trang điểm cho bạn bè
Dữ liệu khuôn mặt không chỉ là chuyện của riêng bạn. Rất nhiều người dùng ứng dụng thử kiểu tóc, thử trang điểm hay soi da trên ảnh của bạn bè, người thân, thậm chí ảnh người khác lấy từ mạng. Mỗi lần tải ảnh người khác lên một ứng dụng, bạn đang đưa dữ liệu sinh trắc học của họ cho một bên thứ ba mà họ không hề biết. Ngay cả khi mục đích vui vẻ, nên hỏi người trong ảnh trước.
Ảnh chụp chung cũng cần để ý: khi tải một tấm ảnh nhóm lên ứng dụng làm đẹp để chỉnh khuôn mặt mình, ứng dụng vẫn nhận được khuôn mặt của mọi người trong ảnh. Cắt ảnh chỉ còn phần của bạn trước khi tải lên là thói quen đơn giản. Với người làm nghề như thợ trang điểm, thợ tóc muốn dùng ứng dụng để phác kiểu cho khách, hãy xin phép khách bằng lời rõ ràng, giải thích ứng dụng có lưu ảnh không, và xoá ảnh sau khi xong việc.
Tuyệt đối không dùng ứng dụng chỉnh mặt, ghép mặt trên ảnh người khác để chế giễu, bôi xấu hay tạo nội dung mà người đó không đồng ý. Ngoài chuyện tổn thương người khác, việc này có thể xâm phạm quyền đối với hình ảnh cá nhân và vướng các quy định pháp luật liên quan. Ranh giới với ảnh giả, video giả được bàn kỹ ở các trang chuyên về hình ảnh số trong cùng hệ; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: khuôn mặt của ai thì người đó quyết.
Trẻ em và người chưa thành niên dùng ứng dụng làm đẹp
Ứng dụng chỉnh mặt, thử trang điểm, bộ lọc làm đẹp rất phổ biến với học sinh. Với phụ huynh, có hai mối lo cần tách bạch. Mối lo thứ nhất là dữ liệu: ảnh khuôn mặt trẻ em là dữ liệu cá nhân của trẻ, và việc xử lý dữ liệu của trẻ em thường đòi hỏi sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định hiện hành. Ứng dụng nhắm tới người lớn thường không có cơ chế này.
Mối lo thứ hai là cách trẻ nhìn bản thân. Bộ lọc làm mịn, làm thon mặt, mở to mắt dùng thường xuyên có thể khiến trẻ thấy khuôn mặt thật của mình “thiếu sót”. Điểm tuổi da, điểm đẹp chấm bởi ứng dụng càng không phù hợp với lứa tuổi đang hình thành sự tự tin. Cách tiếp cận hợp lý là trò chuyện cùng con về việc ảnh trên mạng đã qua chỉnh sửa, cùng con xem lại quyền truy cập của từng ứng dụng, thay vì chỉ cấm.
Một số việc cụ thể: dùng chế độ kiểm soát của phụ huynh trên điện thoại để duyệt ứng dụng trước khi cài, tắt quyền tự đăng ảnh lên mạng, và giải thích cho con vì sao không gửi ảnh mặt mộc cận cảnh cho người lạ hay nhóm trò chuyện không quen. Nếu con có biểu hiện lo âu kéo dài về ngoại hình, hãy tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý học đường hoặc chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng nói xử lý ảnh trên thiết bị thì có an toàn hoàn toàn không?
Xử lý trên thiết bị giảm rủi ro đáng kể vì ảnh không rời máy, nhưng không phải là tuyệt đối. Ứng dụng vẫn có thể gửi kết quả phân tích, dữ liệu sử dụng hoặc gửi ảnh khi bạn bật tính năng sao lưu. Đọc chính sách và kiểm phần cài đặt đồng bộ.
Đăng nhập ứng dụng làm đẹp bằng tài khoản mạng xã hội có rủi ro gì?
Hai bên có thể trao đổi một phần thông tin như tên, ảnh đại diện, danh sách bạn bè tuỳ quyền bạn cấp. Dữ liệu làm đẹp gắn thêm vào hồ sơ mạng xã hội của bạn. Nếu không cần, đăng ký bằng thư điện tử riêng hoặc dùng ứng dụng không cần tài khoản.
Ảnh khuôn mặt đã tải lên ứng dụng có bị dùng làm ảnh giả không?
Không thể khẳng định có hay không với một ứng dụng cụ thể. Rủi ro tăng khi ảnh được lưu lâu trên máy chủ, khi ứng dụng bị rò rỉ dữ liệu hoặc đổi chủ. Giảm rủi ro bằng cách chọn ứng dụng minh bạch, tải ít ảnh, xoá ảnh và tài khoản khi không dùng.
Có nên dùng ứng dụng làm đẹp yêu cầu quét khuôn mặt ba chiều không?
Quét ba chiều cho dữ liệu chi tiết hơn ảnh phẳng, có giá trị cao hơn nếu bị lộ. Chỉ dùng khi bạn thật sự cần tính năng đó, hiểu rõ dữ liệu được xử lý và lưu ở đâu, và có cách xoá. Với nhu cầu thử màu son hay kiểu tóc, ảnh phẳng thường đã đủ.
Ứng dụng không có chính sách quyền riêng tư bằng tiếng Việt thì sao?
Bạn vẫn có quyền biết dữ liệu của mình được xử lý ra sao. Có thể nhờ chatbot dịch phần chính sách, sau đó đối chiếu lại các câu then chốt. Ứng dụng phục vụ người dùng Việt mà không có chính sách rõ ràng là một điểm trừ đáng kể khi cân nhắc dùng.
Nhân viên spa chụp ảnh mặt khách bằng điện thoại cá nhân có đúng không?
Ảnh khách là dữ liệu cá nhân của khách. Cơ sở làm bài bản sẽ xin đồng ý, giải thích mục đích, lưu trên thiết bị của cơ sở có kiểm soát truy cập, và không đăng lên mạng khi chưa có sự đồng ý riêng. Bạn có quyền từ chối hoặc hỏi rõ trước khi để chụp.