Bạn nên tìm tới chuyên gia tâm lý khi nỗi lo về ngoại hình chiếm nhiều giờ mỗi ngày, khiến bạn né gặp gỡ, ảnh hưởng tới việc học hay công việc, hoặc vẫn không dịu đi sau khi đã thay đổi chi tiết từng làm bạn bận tâm. Lúc đó, vấn đề cần được chăm sóc nằm ở cách bạn trải nghiệm ngoại hình của mình, và một dịch vụ làm đẹp khó chạm tới chỗ đó.
Không hài lòng về một vài điểm trên cơ thể là chuyện rất phổ biến, ở mọi tuổi và mọi giới. Bài này không nhằm biến điều phổ biến đó thành bệnh. Nó giúp bạn nhận ra khi nào nỗi lo đã vượt khỏi mức thông thường, vì sao người trong nghề thẩm mỹ có trách nhiệm cũng sẽ khuyên bạn gặp chuyên gia tâm lý, và bắt đầu từ đâu nếu bạn hay người thân đang ở trong tình huống đó. Bài không chẩn đoán; chỉ chuyên gia mới làm được việc đó.
Không hài lòng thông thường khác nỗi lo cần được chăm sóc ở đâu
Hầu hết mọi người đều có một hai chi tiết trên cơ thể mà họ ước khác đi. Họ nghĩ tới nó khi soi gương buổi sáng, khi xem ảnh nhóm, rồi quên đi khi bắt tay vào việc. Mong muốn ấy có thể dẫn tới việc tìm hiểu dịch vụ làm đẹp, và đó là lựa chọn bình thường của người trưởng thành.
Nỗi lo cần được chăm sóc khác ở ba điểm: mức độ, thời gian và ảnh hưởng. Mức độ: chi tiết đó trong mắt bạn rất nghiêm trọng, trong khi người xung quanh không thấy hoặc thấy rất nhỏ. Thời gian: bạn nghĩ về nó nhiều giờ mỗi ngày, khó dứt ra. Ảnh hưởng: nó làm bạn né những việc mình muốn làm, như đi chơi với bạn bè, đi làm, chụp ảnh, yêu đương.
Ranh giới này không phải lúc nào cũng rõ, và bạn không cần tự xác định chính xác mình đang ở đâu. Chỉ cần thấy nỗi lo đã bắt đầu thu hẹp cuộc sống của mình là đủ lý do để nói chuyện với một người có chuyên môn.
Cũng cần nói rõ: nỗi lo ngoại hình không phải chuyện của riêng người trẻ hay của phụ nữ. Nó gặp ở người trung niên lo về dấu hiệu tuổi tác, ở nam giới lo về tóc, chiều cao, cơ bắp, ở người vừa sinh con lo về cơ thể đã thay đổi. Không ai phải xấu hổ vì đang trải qua điều đó.
Dấu hiệu nỗi lo đã vượt mức thông thường
Những dấu hiệu dưới đây thường được các chuyên gia sức khoẻ tâm thần hỏi tới. Có một vài dấu hiệu không có nghĩa bạn mắc một rối loạn; đó là gợi ý để bạn tìm người có thể đánh giá đúng:
- Dành nhiều thời gian mỗi ngày nghĩ về một hay vài chi tiết ngoại hình, khó tập trung vào việc khác.
- Soi gương, chụp ảnh tự kiểm tra rất nhiều lần, hoặc ngược lại tránh hẳn gương và ảnh.
- Dùng tóc, khẩu trang, trang điểm dày, quần áo rộng để che một chi tiết, và thấy bất an khi không che được.
- Liên tục hỏi người khác mình trông có ổn không, nhưng lời trấn an không giúp được lâu.
- Né đi học, đi làm, gặp bạn bè, hẹn hò vì lo người khác nhìn thấy chi tiết đó.
- Đã làm một hay nhiều dịch vụ làm đẹp nhưng nỗi lo không giảm, hoặc chuyển sang chi tiết khác.
- Cảm thấy buồn, xấu hổ, tuyệt vọng kéo dài vì ngoại hình.
Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ. Hãy nói ngay với một người thân bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Rối loạn mặc cảm ngoại hình là gì
Giới chuyên môn sức khoẻ tâm thần mô tả một tình trạng gọi là rối loạn mặc cảm ngoại hình, tiếng Anh là body dysmorphic disorder, trong một số tài liệu cũ còn gọi là chứng sợ dị hình. Trong hệ thống phân loại của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, nó được xếp vào nhóm rối loạn ám ảnh cưỡng chế và các rối loạn liên quan. Đặc điểm chính là bận tâm quá mức về một hay nhiều khiếm khuyết ngoại hình mà người khác không thấy hoặc thấy rất nhẹ, kèm những hành vi lặp lại như soi gương, so sánh, che giấu.
Tình trạng này chỉ có thể được xác định bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng sau khi đánh giá. Đọc một bài viết rồi tự gán nhãn cho mình hay cho người khác không giúp được gì, có khi còn làm tăng lo lắng. Mục đích của đoạn này chỉ là để bạn biết đây là một vấn đề sức khoẻ có tên gọi, được nghiên cứu, và có hướng hỗ trợ.
Các hướng hỗ trợ thường được nhắc tới trong tài liệu chuyên môn gồm trị liệu tâm lý, đặc biệt là liệu pháp nhận thức hành vi, và trong một số trường hợp có dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Lựa chọn nào phù hợp là việc của chuyên gia sau khi gặp trực tiếp bạn.
Vì sao dịch vụ làm đẹp không phải lời giải trong trường hợp này
Trong giới chuyên môn có một nhận định được nhắc nhiều: với người có nỗi lo ngoại hình ở mức rối loạn, can thiệp thẩm mỹ thường không làm nỗi lo giảm đi. Lý do nằm ở chỗ vấn đề không nằm ở kích thước của chi tiết mà ở cách người đó nhìn và cảm nhận nó. Sau khi thay đổi, nỗi lo hay quay lại với chính chi tiết đó ("vẫn chưa đủ") hoặc chuyển sang chỗ khác.
Vì thế nhiều bác sĩ thẩm mỹ có trách nhiệm hỏi kỹ về tâm lý trước khi nhận một ca, và có khi từ chối thực hiện, khuyên người đến tư vấn gặp chuyên gia tâm lý trước. Nếu bạn gặp điều này, hãy hiểu đó là sự cẩn trọng vì bạn, không phải sự xúc phạm.
Ảnh mô phỏng, bộ lọc làm đẹp và ảnh quảng cáo có thể khiến vòng lặp này mạnh thêm, vì chúng liên tục cho bạn thấy một phiên bản "đã sửa" của mình. Nếu bạn nhận ra mình dành nhiều thời gian với các công cụ này, giảm bớt chúng là một bước nhỏ nhưng có ích trong lúc chờ gặp chuyên gia.
Tìm ai: các loại hỗ trợ sức khoẻ tinh thần
Ở Việt Nam, bạn có thể tìm hỗ trợ ở nhiều nơi. Mỗi loại chuyên gia có vai trò khác nhau; bảng dưới mô tả ở mức chung, chi tiết phạm vi hành nghề nên hỏi trực tiếp cơ sở.
| Người hỗ trợ | Thường làm gì | Có thể tìm ở đâu |
|---|---|---|
| Bác sĩ chuyên khoa tâm thần | Khám, chẩn đoán, điều trị kể cả dùng thuốc khi cần | Khoa tâm thần, khoa sức khoẻ tâm thần của bệnh viện |
| Chuyên gia tâm lý lâm sàng | Đánh giá tâm lý, trị liệu tâm lý | Bệnh viện, phòng khám có đơn vị tâm lý lâm sàng |
| Nhà tham vấn, chuyên viên tâm lý | Lắng nghe, hỗ trợ, giới thiệu chuyển tiếp khi cần | Phòng tham vấn của trường học, tổ chức xã hội, cơ sở tư vấn |
| Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình | Bước đầu tiên, khám tổng quát và giới thiệu chuyên khoa | Trạm y tế, phòng khám đa khoa |
Bạn không cần biết chính xác mình cần ai trước khi bắt đầu. Đi từ nơi dễ tiếp cận nhất, như phòng tham vấn ở trường hay bác sĩ quen, rồi được giới thiệu tiếp là cách làm phổ biến.
Chuẩn bị cho lần nói chuyện đầu tiên
Lần đầu nói với người lạ về chuyện ngoại hình thường khó. Chuẩn bị trước giúp bạn nói được điều quan trọng:
- Ghi lại những gì bạn hay nghĩ về ngoại hình, chi tiết nào, bao nhiêu thời gian mỗi ngày.
- Ghi lại những việc bạn đã né hoặc bỏ vì nỗi lo này trong vài tháng qua.
- Liệt kê những dịch vụ làm đẹp bạn đã làm hoặc đang cân nhắc, và cảm giác của bạn sau mỗi lần.
- Ghi lại tâm trạng chung: ngủ, ăn, mức năng lượng, có lúc nào thấy tuyệt vọng không.
- Nếu khó nói, có thể đưa luôn tờ ghi chú cho chuyên gia đọc.
- Chuẩn bị sẵn vài câu hỏi cho chuyên gia: quá trình hỗ trợ thường kéo dài bao lâu, gặp bao nhiêu lần, mình có thể làm gì ở nhà giữa các buổi, thông tin của mình được giữ bí mật ra sao.
Chatbot có thể giúp bạn sắp xếp những ghi chú này thành ý rõ ràng, nhưng không thay được buổi trò chuyện với con người có chuyên môn. Đừng dán những chi tiết riêng tư nhất vào công cụ trực tuyến; giữ chúng cho buổi gặp.
Nếu người thân của bạn đang lo về ngoại hình
Người thân thường là người nhận ra đầu tiên. Cách bạn phản ứng có thể giúp họ bước tới sự hỗ trợ, hoặc đẩy họ thu mình lại:
- Đừng tranh cãi rằng chi tiết đó "có gì đâu". Với họ, nó rất thật; tranh cãi chỉ làm họ thấy không được hiểu.
- Cũng đừng đồng tình và góp thêm nhận xét về ngoại hình, kể cả khi đùa.
- Nói về những gì bạn quan sát được ở cuộc sống của họ: "Dạo này em ít ra ngoài, anh thấy lo."
- Gợi ý cùng đi gặp chuyên gia, đề nghị đi cùng hoặc giúp tìm nơi uy tín.
- Với con dưới 18 tuổi đang muốn làm dịch vụ thẩm mỹ, ưu tiên tìm hỗ trợ tâm lý trước khi bàn tới dịch vụ.
- Chăm sóc cả bản thân bạn: đồng hành với người đang lo âu kéo dài là việc nặng nề.
Nếu người thân nói tới ý định làm hại bản thân, hãy ở cạnh họ và tìm trợ giúp y tế ngay.
Đôi khi người thân từ chối gặp chuyên gia. Đừng ép buộc hay doạ dẫm; hãy giữ cửa mở, nhắc lại lời đề nghị vào lúc thích hợp, và nếu có thể, tự bạn đi gặp chuyên gia trước để hỏi cách hỗ trợ người nhà. Nhiều chuyên gia sẵn lòng tư vấn cho người thân về cách nói chuyện và những điều nên tránh.
Câu hỏi thường gặp
Thường xuyên không hài lòng về ngoại hình có phải là bệnh không?
Không nhất thiết. Không hài lòng về một vài điểm là trải nghiệm rất phổ biến. Nó chỉ đáng lo khi chiếm nhiều thời gian, gây đau khổ và làm cuộc sống bị thu hẹp. Chỉ chuyên gia sức khoẻ tâm thần mới đánh giá được bạn đang ở mức nào.
Đi gặp chuyên gia tâm lý có nghĩa là mình bị điên không?
Không. Người tìm tới chuyên gia tâm lý vì đủ mọi lý do: căng thẳng công việc, mất ngủ, chuyện gia đình, nỗi lo ngoại hình. Đó là cách chăm sóc sức khoẻ tinh thần, giống như đi khám khi đau răng.
Bác sĩ thẩm mỹ từ chối làm cho mình, có nên tìm nơi khác không?
Hãy hỏi rõ lý do. Nếu bác sĩ lo về kỳ vọng hay tâm lý, đó là một nhận định đáng nghe. Tìm nơi khác chỉ để có người đồng ý thường không giải quyết được nỗi lo, và có khi đưa bạn tới cơ sở kém cẩn trọng hơn.
Có thể tự vượt qua nỗi lo ngoại hình mà không cần ai giúp không?
Với nỗi lo nhẹ, giảm thời gian trên mạng xã hội, bớt dùng bộ lọc, dành thời gian cho các hoạt động khác thường giúp được. Với nỗi lo kéo dài, nặng nề, ảnh hưởng cuộc sống, sự hỗ trợ của chuyên gia hiệu quả hơn nhiều so với cố gắng một mình.
Nam giới có bị lo âu ngoại hình không?
Có. Nam giới cũng lo về chiều cao, cơ bắp, tóc, da, gương mặt, nhưng thường ít nói ra và ít tìm hỗ trợ hơn. Các dấu hiệu và cách tìm hỗ trợ trong bài áp dụng như nhau.
Nói chuyện với chatbot về nỗi lo ngoại hình có giúp được không?
Chatbot có thể giúp bạn sắp xếp suy nghĩ hoặc tìm thông tin chung, nhưng không đánh giá được tình trạng của bạn và không thay được trị liệu. Nếu thấy buồn bã, bế tắc kéo dài, hãy tìm tới người thân và chuyên gia.