Bộ lọc làm đẹp bắt đầu ảnh hưởng tới bạn khi gương mặt thật trong gương hay trong ảnh chụp thường trông "sai" so với gương mặt đã lọc mà bạn nhìn hằng ngày. Điều này không phải tính cách yếu đuối; nó là cách mắt và não thích nghi với hình ảnh lặp lại. Nhận ra sớm thì điều chỉnh khá dễ.
Bộ lọc tự nó không có lỗi. Nó vui, nó giúp người ngại chụp ảnh tự tin hơn trong một bức ảnh nhóm. Bài này giải thích bộ lọc làm gì với khuôn mặt, vì sao nó đẩy mọi người về cùng một kiểu đẹp, những dấu hiệu nên để tâm, và cách dùng có chừng mực. Phần cuối dành cho người đang định mang ảnh đã lọc đi tư vấn thẩm mỹ, và cho cha mẹ có con tuổi mới lớn.
Bộ lọc làm đẹp đang làm gì với khuôn mặt bạn
Khi bạn bật camera trước có bộ lọc, phần mềm trước hết tìm các điểm mốc trên khuôn mặt: khoé mắt, đầu mũi, khoé môi, đường viền hàm. Từ đó nó dựng một lưới bám theo mặt và áp lên đó hàng loạt thay đổi: làm mịn vùng da, tăng sáng, phóng to mắt, thu nhỏ cánh mũi, vuốt thon cằm, nâng gò má, đôi khi tô màu môi và đánh khối. Mọi thứ diễn ra liên tục theo từng khung hình nên bạn thấy chính mình "đẹp hơn" trong thời gian thực.
Nhiều điện thoại còn bật sẵn một mức làm đẹp ở camera trước mà người dùng không để ý. Bạn tưởng đang xem ảnh gốc, thật ra đã là ảnh qua xử lý. Đây là lý do có người ngạc nhiên khi thấy mình trong ảnh người khác chụp bằng camera sau: không phải họ chụp xấu, mà vì bạn đã quen nhìn mình qua một lớp xử lý.
Các bộ lọc mới dựa trên AI tạo sinh còn đi xa hơn: chúng không chỉ kéo lưới mà vẽ lại da, tóc, lông mày theo một mẫu đã học. Kết quả liền mạch, khó nhận ra hơn, và cũng xa gương mặt thật hơn. Vì nó trông tự nhiên, người dùng ít khi ý thức được mức thay đổi.
Vì sao gương mặt thật dần trông lạ
Con người có xu hướng thích những gì mình nhìn thấy nhiều lần; nhà tâm lý học gọi đó là hiệu ứng tiếp xúc đơn thuần. Một hệ quả quen thuộc: nhiều người thích ảnh mình trong gương hơn ảnh người khác chụp, vì gương là hình ảnh họ thấy hằng ngày. Bộ lọc tận dụng đúng cơ chế đó theo chiều ngược lại. Khi phần lớn thời gian bạn nhìn mình qua bộ lọc, chính hình ảnh đã lọc trở thành "mặt quen", còn mặt thật trở thành thứ lạ.
Thứ hai là so sánh xã hội. Trên mạng, bạn so mình với hình ảnh của người khác, mà phần lớn cũng đã qua bộ lọc. Bạn không so với người thật mà với một mặt bằng ảnh đã được nâng lên, nên khoảng cách luôn rộng ra.
Một số bác sĩ thẩm mỹ ở nước ngoài đã dùng cụm "Snapchat dysmorphia" để mô tả hiện tượng người đến tư vấn mang theo ảnh tự sướng qua bộ lọc và muốn được làm cho giống. Đây là cách gọi trên báo chí và trong các bài bình luận chuyên môn, không phải một chẩn đoán. Nó phản ánh một thay đổi có thật: mục tiêu ngoại hình bắt đầu được đặt theo hình ảnh do phần mềm tạo ra, thứ mà cơ thể người không có.
Bộ lọc đẩy mọi gương mặt về một khuôn
Da trắng, mịn, đều màu. Phần lớn bộ lọc phổ biến tăng sáng và làm trắng da. Với người Việt, nhiều làn da khoẻ mạnh có tông ngăm, nâu ấm; bộ lọc ngầm nói với bạn rằng tông da đó cần được sửa.
Mắt to, mũi nhỏ, cằm nhọn. Tỷ lệ này lặp lại ở hàng loạt bộ lọc, đến mức nhiều gương mặt khác nhau sau khi lọc trông như anh chị em. Sự đa dạng tự nhiên của khuôn mặt Á Đông bị nén về một kiểu.
Không có tuổi. Nếp cười, rãnh mũi má, vết chân chim bị xoá. Những dấu hiệu bình thường của cơ thể theo năm tháng bị biến thành "khuyết điểm".
Một kiểu đẹp cho mọi giới. Nam giới dùng bộ lọc cũng bị làm mịn và thon gọn theo cùng một hướng, dù nhiều người không hề muốn trông như vậy.
Đẹp nghĩa là ít đặc điểm riêng. Nốt ruồi, tàn nhang, sống mũi gồ, đôi mắt một mí, những thứ làm nên nét riêng, là thứ đầu tiên bộ lọc làm mờ đi.
Khuôn mẫu đến từ dữ liệu, không từ ai cả. Bộ lọc dùng AI học từ những kho ảnh đã có, mà các kho này nghiêng về một số kiểu gương mặt được đăng nhiều. Kết quả là phần mềm lặp lại và khuếch đại đúng kiểu đẹp đang phổ biến, chứ không phản ánh vẻ đẹp đa dạng của người thật quanh bạn. Không có ai đứng sau quyết định chuẩn đẹp đó, nên càng khó nhận ra nó là một lựa chọn chứ không phải sự thật.
Dấu hiệu bộ lọc đang chi phối bạn
Không có ranh giới rõ ràng giữa dùng cho vui và bị ảnh hưởng. Những dấu hiệu dưới đây là gợi ý để bạn tự nhìn lại, không phải để tự chẩn đoán:
- Bạn không đăng hoặc không gửi bất kỳ ảnh nào của mình khi chưa qua bộ lọc, kể cả cho bạn thân.
- Bạn né cuộc gọi video hoặc chỉ nhận khi đã bật bộ lọc.
- Nhìn ảnh người khác chụp mình bằng camera thường khiến bạn khó chịu kéo dài, không chỉ thoáng qua.
- Bạn dành nhiều thời gian chỉnh một tấm ảnh hơn thời gian ở cùng người trong ảnh.
- Bạn bắt đầu tìm hiểu dịch vụ thẩm mỹ với mục tiêu "trông giống ảnh filter".
- Bạn soi gương lâu và nhiều lần trong ngày để kiểm tra một chi tiết trên mặt.
- Bạn thấy khó tập trung vào cuộc trò chuyện khi biết có người đang chụp ảnh hoặc quay video mình mà không có bộ lọc.
Nếu những dấu hiệu này đi kèm cảm giác lo âu, buồn bã kéo dài, né tránh gặp gỡ, đó là lúc nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý. Danh mục này có bài riêng về lo âu ngoại hình và khi nào tìm chuyên gia.
Dùng bộ lọc có chừng mực: bảy thói quen
Bạn không cần bỏ hẳn bộ lọc. Mục tiêu là để bộ lọc là một lựa chọn, không phải mặc định. Có thể thử dần các thói quen sau:
- Vào cài đặt camera trước, tắt chế độ làm đẹp tự động. Bật lên khi muốn, thay vì phải nhớ tắt.
- Mỗi tuần chụp vài ảnh không bộ lọc trong ánh sáng tự nhiên và giữ lại, không xoá. Mắt sẽ quen dần với mặt thật.
- Dùng các bộ lọc màu sắc, khung cảnh, hiệu ứng vui thay cho bộ lọc thay đổi hình dạng mặt.
- Rà lại danh sách tài khoản bạn theo dõi, bớt những tài khoản chỉ đăng gương mặt đã chỉnh, thêm những người đăng hình ảnh tự nhiên và nội dung khác ngoài ngoại hình.
- Đặt giới hạn thời gian cho việc chỉnh ảnh, chẳng hạn không chỉnh một tấm quá vài phút.
- Trước khi đăng một tấm ảnh đã lọc, tự hỏi người quen gặp bạn ngoài đời có nhận ra đúng là bạn không. Nếu câu trả lời là không chắc, hãy giảm mức bộ lọc xuống.
- Dành thời gian cho những hoạt động khiến bạn thấy ổn với cơ thể mình mà không cần nhìn vào màn hình: vận động, gặp bạn bè, làm một việc bằng tay.
Những thay đổi này nhỏ nhưng tác động cộng dồn. Sau vài tuần, nhiều người thấy mặt thật trong ảnh bớt "lạ" hơn hẳn.
Mang ảnh đã lọc đi tư vấn thẩm mỹ
Nếu bạn định tìm hiểu một dịch vụ thẩm mỹ và trong điện thoại toàn là ảnh đã lọc, hãy chuẩn bị thêm ảnh không lọc chụp dưới ánh sáng tự nhiên. Bác sĩ cần thấy gương mặt thật để đánh giá. Đưa ảnh lọc làm mục tiêu là đưa ra một hình ảnh mà phần mềm tạo ra bằng cách thay đổi đồng thời da, mắt, mũi, cằm — điều không một thủ thuật đơn lẻ nào làm được, và nhiều khi không phù hợp với cấu trúc khuôn mặt bạn.
Một người tư vấn có trách nhiệm sẽ hỏi bạn muốn thay đổi điều gì cụ thể, vì sao, từ bao giờ, và có thể khuyên chờ thêm nếu mong muốn đó xuất phát chủ yếu từ ảnh lọc. Nếu một cơ sở hứa làm bạn "giống y ảnh filter", đó là lời hứa không thực tế. Bài về chọn ảnh mẫu khi đi tư vấn trong cùng danh mục đi sâu hơn vào cách chuẩn bị ảnh.
Cũng nên tự hỏi trước: nếu ngày mai mọi bộ lọc biến mất khỏi điện thoại, mình còn muốn làm điều này không? Câu trả lời trung thực cho câu đó giúp bạn tách mong muốn của chính mình khỏi thói quen nhìn ảnh.
Với cha mẹ có con tuổi mới lớn
Trẻ ở tuổi dậy thì nhạy cảm với ngoại hình hơn hết, và bộ lọc đến với các em từ rất sớm qua những ứng dụng chụp ảnh, mạng xã hội. Cấm hẳn thường không hiệu quả, còn làm các em giấu cha mẹ. Cách hữu ích hơn là cùng con thử bộ lọc rồi so với ảnh gốc, trò chuyện xem phần mềm đã thay đổi những gì, và vì sao những thay đổi đó giống nhau ở mọi gương mặt.
Tránh bình luận về cân nặng, chiều cao, màu da của con hay của người khác, kể cả khi đùa. Khen con ở những điều con làm, cách con đối xử với người khác, hơn là chỉ khen ngoại hình. Khi con bắt đầu nhắc đến dịch vụ thẩm mỹ, hãy lắng nghe điều con không hài lòng và lý do phía sau, thay vì gạt đi hay đồng ý ngay.
Nếu con thường xuyên buồn bã vì ngoại hình, bỏ ăn, né đến trường hay né chụp ảnh, hãy tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý học đường hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Đây không phải chuyện "lớn rồi sẽ hết" mà là tín hiệu cần được chăm sóc.
Câu hỏi thường gặp
Dùng bộ lọc làm đẹp có hại không?
Dùng cho vui, thỉnh thoảng, thường không gây hại. Vấn đề xuất hiện khi bộ lọc trở thành điều kiện để bạn thấy ổn với chính mình, khi bạn né mọi tình huống phải xuất hiện không qua bộ lọc. Mức độ ảnh hưởng khác nhau ở từng người.
Vì sao ảnh camera trước và camera sau trông khác nhau nhiều?
Camera trước thường có góc rộng hơn, chụp gần hơn nên làm phần giữa mặt to ra, lại hay bật sẵn chế độ làm đẹp. Ảnh camera trước còn có thể bị lật như gương. Camera sau chụp xa, ít xử lý hơn nên gần với cách người khác nhìn thấy bạn.
Nam giới có bị ảnh hưởng bởi bộ lọc không?
Có. Nam giới cũng dùng ứng dụng có làm mịn, thon mặt, và cũng chịu áp lực ngoại hình trên mạng, chỉ là ít được nói tới. Các dấu hiệu và thói quen trong bài áp dụng như nhau.
Tắt bộ lọc rồi thấy mình xấu đi thì phải làm sao?
Cảm giác này thường giảm dần sau vài tuần khi mắt quen lại với gương mặt thật. Hãy chụp ảnh trong ánh sáng tự nhiên, nhìn ảnh vài lần thay vì xoá ngay. Nếu cảm giác khó chịu nặng nề, kéo dài, nên trò chuyện với chuyên gia tâm lý.
Có nên dùng ảnh đã lọc làm ảnh đại diện công việc không?
Ảnh đại diện công việc nên giống bạn khi gặp trực tiếp, để người khác nhận ra và tin tưởng. Một chút chỉnh sáng là bình thường, nhưng ảnh thay đổi hình dạng gương mặt dễ tạo khoảng cách khó xử khi gặp mặt.
Ứng dụng có bộ lọc làm đẹp có lưu ảnh khuôn mặt mình không?
Tuỳ ứng dụng. Một số xử lý ngay trên máy, một số gửi ảnh lên máy chủ. Hãy đọc chính sách quyền riêng tư, hạn chế cấp quyền truy cập toàn bộ thư viện ảnh, và cẩn thận với ứng dụng không rõ nhà phát triển.